I. Aşama - Türkiyede YG-21 lerin teşviki ve Geliştirilmesi Projesi

Uygulama Dönemi: 1997-1999

Ön Bilgiler

Türkiye`de Yerel Gündem 21`lerin Teşviki ve Geliştirilmesi Projesi, Gündem 21’in 28. Bölümü`nde yerel yönetimlerin, kendi beldelerine yönelik Yerel Gündem 21’lerin hazırlanması ve uygulanması yönünde teşvik edilmesinden hareketle, Uluslararası Yerel Yönetimler Birliği, Doğu Akdeniz ve Ortadoğu Bölge Teşkilatı (IULA-EMME) tarafından geliştirildi.

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) Türkiye Daimi Temsilciliği ve UNDP Capacity 21 Programı’nın çatısı altında ve desteğiyle gerçekleştirilen Proje, Eylül 1997 içerisinde UNDP, IULA-EMME ve T.C. Hükümeti tarafından imzalanarak yürürlüğe girdi. Proje Dokümanı, 6 Mart 1998 tarihinde T.C. Resmi Gazete’nin mükerrer sayısında yayınlandı.

Yeni ortakların katılması ve uygulamaların tüm ülke ölçeğinde yaygınlaştırılması amacıyla Ekim 1998’de yapılan Proje Revizyonu ise, 8 Şubat 1999 tarihli T.C. Resmi Gazete’de yayınlandı.

Yaklaşık iki buçuk yıllık bir süreyi kapsayan Proje (Birinci Aşama), Aralık 1999’da sona erdi.

Proje Yaklaşımı

Proje, Gündem 21’in dayanağı olan “küresel ortaklık” yaklaşımı çerçevesinde, katılımcılığa ve ortaklıklara dayalı “yönetişim” (governance) anlayışını ön planda tutuyor. Bu kapsamda, yerel yönetimin “kolaylaştırıcı” ve “yapabilir kılıcı” rolü ile desteklenen, belde halkının gücüne dayalı, yerel ilgi grupları ile işbirliğini ve "eşit ortaklıklar"ı teşvik eden, demokratik ve katılımcı bir yönetim (“yönetişim”) anlayışının gelişmesi ve yerleşmesi yönünde kalıcı adımlar atılması amaçlandı.

Bu yaklaşım çerçevesinde, proje ortağı kentlerde yürütülmesine başlanan Yerel Gündem 21 süreçlerinin, yerel ortakları oluşturan dernekler ve vakıflar, meslek odaları ve sendikalar gibi sivil toplum kuruluşları, özel sektör kuruluşları, akademik kuruluşlar, basın-yayın kuruluşları, mahalle yönetimleri, yurttaş girişimleri ve genelde tüm yerel topluluk üyelerine açık tutulması için büyük bir çaba gösterildi.

Kadının kentsel yaşama etkin katılımının arttırılmasını ve yerel planlama ve karar alma süreçlerinde cinsiyet konusu üzerinde durulmasını sağlamayı amaçlayan, gençleri “yalnızca geleceğin yöneticileri değil, aynı zamanda bugünün ortakları” olarak gören; yaşlılar, çocuklar ve engellilere daha fazla ve eşit fırsat yaratmayı hedefleyen politikalara ve uygulamalara özel bir önem verildi.

Neler Yapıldı?

Proje çalışmaları, iki temel hedef üzerine bina edildi. Birinci hedef, ülke ölçeğinde Yerel Gündem 21 kavramının ve bunun yerel “yönetişim” üzerindeki etki ve sonuçlarının tanıtımını kapsamaktaydı. İkinci hedef ise, proje ortağı kentlerde, yerel ilgi gruplarının katılımına dayalı bir planlama sürecinin gelişmesine yönelik mekanizmalar oluşturulması ve bunlara işlerlik kazandırılması olarak belirlenmişti. Böylelikle, birinci hedef Yerel Gündem 21’in Türkiye ölçeğinde tanıtımını ve yaygınlaştırılmasını ele alırken, ikincisi ise proje ortağı kentlere yapılacak çalışmalar üzerinde yoğunlaştı.

Proje’nin birinci hedefi olan ülkesel ölçekte tanıtım konusunda, bugüne kadar önemli adımlar atıldı. Başlangıçtan bu yana, Yerel Gündem 21 sürecine olan ilginin hızla büyüdüğünü gördük. Türkiye’nin her köşesinde düzenlenen bilgilendirme toplantıları, büyük bir ilgiyle karşılandı.

Bu gelişmeler sırasında merkezi yönetim kuruluşları, özellikle Başbakanlık DPT Müsteşarlığı ile İçişleri Bakanlığı, Maliye Bakanlığı ve Çevre Bakanlığı, büyük destek verdi. İçişleri Bakanlığı’nın yayınlamış olduğu “Gündem 21” konulu Genelge ise, Yerel Gündem 21 uygulamalarının yasal ve kurumsal sürdürülebilirliği açısından önemli bir dönüm noktası oluşturdu.

Proje’nin ikinci temel hedefi açısından da önemli gelişmeler kaydedildi.

Yerel Gündem 21 sürecinin ilgili kent ölçeğinde koordine edilmesi ve desteklenmesi amacıyla, Proje ortağı kentlerde Yerel Gündem 21 Genel Sekreterlikleri kuruldu. Genel Sekreterliklerin genelde sergilediği başarılı ve özverili çalışmalar, Proje’nin ülke ölçeğinde sağladığı ivmenin itici gücünü oluşturdu.

Yerel Gündem 21 Genel Sekreterliklerinin koordinasyonunda, Proje ortağı kentlerde, başta sivil toplum kuruluşları olmak üzere, yerel ilgi gruplarına yönelik olarak başlatılan bilgilendirici süreç, kesintisiz olarak sürdürüldü ve kapsamı giderek genişledi.

Proje ortağı kentlerde oluşturulan Kent Konseyleri ve benzeri katılımcı platformlar, etkin çalışmalarını yeni aşamada sürdürüyor.

Gündem 21’in yerel yönetimlerle ilgili 28. Maddesinde kadınlara ve gençlere verilen önem, proje çalışmalarında da ifadesini buldu. Sayıları hızla artan Kadın Platformları, kadının kentsel yaşama katılımının arttırılmasına ve yerel karar alma süreçlerinde cinsiyet konusu üzerinde durulmasına yönelik etkin çalışmalarını sürdürüyor. Proje’nin başlangıcından bu yana kesintisiz sürdürülen gençlik forumlarının kazandırdığı ivmeyle, proje ortağı kentlerin birçoğunda kuruluşunu tamamlayan Gençlik Meclisleri, Yerel Gündem 21 sürecinin itici gücünü oluşturuyor.

Bazı büyük ölçekli kentlerde Yerel Gündem 21’in şemsiyesi altında mahalle toplantıları düzenlendi. Proje ortağı kentlerin büyük çoğunluğunda ise engelliler, emekliler ve çocukların da kendi meclisleri ve çalışma grupları oluştu.

Gerek Proje’nin genelinde ve gerekse proje ortağı kentler özelinde, Yerel Gündem 21 süreci ile ilgili çeşitli eğitim malzemesi ve yayınların hazırlanmasına ve basımına kesintisiz devam ediliyor. Dört ayda bir yayımlanan Proje Bülteni’nin yanısıra, Yerel Gündem 21 Planlama Rehberi’nin basımı tamamlandı. Proje ortakları tarafından ciltler dolusu rapor ve yayınlar hazırlandı.

Mevcut sosyal, ekonomik ve çevresel sorunların tanımlanması ve bunların nedenlerinin ortaya konması yönündeki çalışmalar, proje ortağı kentlerin büyük çoğunluğunda tamamlanmış bulunuyor.

Proje ortağı kentlerde, Yerel Gündem 21 eylem planlarının hazırlanması ve öncelikli sürdürülebilir yerel gelişme sorunlarının çözümüne yönelik projelerin belirlenmesi çalışmaları, kesintisiz sürdürüldü. Birçok kentte, Yerel Gündem 21’in şemsiyesi altında somut projeler uygulanmasına başlandı.

Proje Ortakları

Eşit ortaklıklara ve işbirliğine dayalı yönetim yapısıyla Proje, “ortaklık” yaklaşımının yalnızca ulusal değil, uluslararası ölçekte de en geniş kapsamlı ve etkileyici uygulamalarından birini sergiledi.

IULA-EMME – Uluslararası Yerel Yönetimler Birliği, Doğu Akdeniz ve Ortadoğu Bölge Teşkilatı’nın koordinatörlüğünde yürütülmekte olan Proje’ye UNDP – Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı’nın sağlamakta olduğu çok yönlü destek, Gündem 21’in dayanağı olan “küresel ortaklık” çerçevesinde, Birleşmiş Milletler’e bağlı kuruluşlar ile yerel aktörler arasındaki işbirliğinin en kapsamlı örneklerinden birisini oluşturdu.

Proje ortağı 23 kenti temsilen, Bursa, İzmir ve Antalya Büyükşehir Belediyeleri ve Adıyaman, Ağrı, Çanakkale, Gölbaşı (Ankara), Harran (Şanlıurfa) ve Trabzon Belediyeleri “ilk ortaklar” olarak yerlerini alırken, daha sonraki dönemde yapılan revizyon ile birlikte Diyarbakır, Gaziantep ve İzmit Büyükşehir Belediyeleri, Afyon, Aliağa (İzmir), Burdur, Çatalca (İstanbul), Çeşme (İzmir), Çorum, Foça (İzmir), Kaş (Antalya), Kızkalesi (İçel) ve Zonguldak Belediyeleri ile Kastamonu İl Özel İdaresi de proje ortakları arasına katıldı. İznik (Bursa) ve Silivri (İstanbul) Belediyeleri de, işlemleri sonraki aşamada kesinleşmek üzere, proje ortakları arasına dahil oldu.

Diğer ortaklarımız arasında, tümü IULA-EMME üyesi olan Akdeniz Belediyeler Birliği, Doğu Karadeniz Belediyeler Birliği, Ege Belediyeler Birliği, GAP Belediyeler Birliği ve Marmara ve Boğazları Belediyeler Birliği yer aldı.

IULA – Uluslararası Yerel Yönetimler Birliği’nin kardeş kuruluşları olan iki kuruluşun, ICLEI – Uluslararası Yerel Çevre Girişimleri Konseyi ile WALD – Dünya Yerel Yönetim ve Demokrasi Akademisi’nin ortaklığı, Proje çalışmalarına çok yönlü katkılar sağladı. İstanbul Büyükşehir Belediyesi de, pilot uygulamaların yapıldığı kentlere verdiği önemli destekle, Proje ortakları arasında yer aldı. Yerel Gündem 21’in en önemli dayanaklarından biri olan gençliğin karar alma, uygulama ve izleme süreçlerine etkin olarak katılımı hedefine yönelik çalışmaların koordinasyonu ise, proje ortağımız Habitat ve Gündem 21 Gençlik Derneği (Youth for Habitat uluslararası gençlik ağı) tarafından üstlenildi.

Birinci Aşama İş tanımı

Hedefler, Çıktılar ve Faaliyetler

Proje’nin hedefleri:

• Ülkesel/bölgesel ölçekte, Yerel Gündem 21 kavramının ve bunun yerel “yönetişim” üzerindeki etki ve sonuçlarının tanıtımı.

• Pilot kentlerde, yerel topluluk içindeki farklı sektörlerin katılımına dayalı bir planlama sürecinin gelişmesini sağlayacak mekanizmaların oluşturulması ve bunlara işlerlik kazandırılması.

Bu kapsamda, birinci hedef Yerel Gündem 21’in Türkiye ölçeğinde yaygınlaştırılmasını ve tekrarlanabilirliğini ele alırken, ikincisi ise pilot kentlere yapılacak çalışmalar üzerinde yoğunlaşmıştır.

Proje’nin temel hedeflerine ulaşılmasına yönelik faaliyetler aşağıda özetlenmektedir.

Temel Hedef 1:

Proje deneyiminin ülke genelinde paylaşılmasına yönelik birinci temel hedefin çıktıları:

Çıktı 1

Yerel Gündem 21 süreci ile ilgili çeşitli eğitim malzemesi ve yayınların hazırlanması, basımı ve ülke ölçeğinde yaygın olarak dağıtılması.

Bu kapsamda yürütülmüş olan faaliyetler şunlardır:

• ICLEI “Yerel Gündem 21 Planlama Rehberi”nin çevirisi, basımı ve dağıtımı.
• “Yerel Gündem 21 Bülteni”nin basımı ve dağıtımı.
• Katılımcı mekanizmalar ve mahalle yönetimleri konulu bir elkitabının hazırlanması, basımı ve dağıtımı.
• Yerel Gündem 21 konusundaki diğer ilgili dokümanların hazırlanması, basımı ve dağıtımı.

Çıktı 2

Yerel Gündem 21 süreci konusunda belediye birliklerine ve üye belediyelere, ilgili merkezi yönetim kuruluşlarına, sivil toplum kuruluşlarına, özel sektöre ve diğer ilgi gruplarına yönelik bilgilendirici bir süreç başlatılması.

Bu kapsamda, Bursa, Diyarbakır ve Antalya’da, ilgili Belediye Birlikleri ile işbirliği içinde, üç sempozyum düzenlenmiştir.

Çıktı 3

Yerel Gündem 21 süreçlerinin ve faaliyetlerinin tekrarlanabilirliğine ve bunların genel Ulusal Gündem 21 süreci ile bütünleşmesine yönelik bir strateji geliştirilmesi.

Bu kapsamda yürütülmüş olan faaliyetler şunlardır:

• Proje Yönlendirme Komitesi ile Ulusal Gündem 21 Çalışma Grubu arasında bilgi alışverişinin sağlanması.
• Proje ortaklarının, Ulusal Gündem 21 hazırlık toplantılarına daha etkin olarak katılımlarının teşvik edilmesi.
• Proje çalışmaları ile ilgili bilgilerin, diğer yerel yönetimlere aktarılması.
• Proje deneyiminin geniş bir ilgi grubuna sunulması amacıyla İstanbul’da bir “Proje Sonuç Sempozyumu” düzenlenmesi. Bu sempozyuma, Orta Asya ve Kafkaslardaki ülkelerin de davet edilmesi.

Temel Hedef 2

• Pilot kentlerdeki Yerel Gündem 21’lerin, tüm ilgi gruplarının katılımıyla gerçekleşecek bir süreç kanalıyla hazırlanması.
• Proje’nin ikinci temel hedefinin yedi ana çıktısı vardır. Bu çıktıların her biri, kendi başına önemli bir program alanı ve alt program alanları oluşturmaktadır.

Çıktı 1

Pilot kentlerdeki yerel ilgi gruplarının, özellikle yerel yönetimlerin, yerel yönetişim konusuna ağırlık verecek şekilde, Yerel Gündem 21 sürecinin işlemesine ve yönetimine ilişkin yöntemler ve uygulamalar konusunda eğitimi.

Çıktı 2

Proje faaliyetlerinin ilgili kent ölçeğinde koordine edilmesi ve desteklenmesi amacıyla, pilot kentlerde Yerel Gündem 21 Genel Sekreterlikleri kurulması.

Çıktı 3

Her pilot kentte, ilgi grupları arasındaki diyaloğun geliştirilmesine yönelik mekanizmalar oluşturulması. Bu kapsamda:

• Kent ölçeğinde danışma kurulu/meclisi toplantıları ve halk forumları düzenlenmesi.

• Kadınların etkin katılımını sağlayacak şekilde, çalışma grupları ve “kozalar” oluşturulması.

• Özel sektör, STK’lar, akademik kuruluşlar, kamu kuruluşları, sendikalar, meslek odaları ve diğer yerel ilgi grupları için toplantılar düzenlenmesi.

• Yerel planlama sürecine kadınlar ile gençlerin, çocukların, yaşlıların ve engellilerin etkin katılımını sağlamaya yönelik toplantılar düzenlenmesi.

• Konu ile ilgili bilgi düzeyinin yükseltilmesine yönelik olarak, özellikle temel eğitim okulları öğretmenlerine, yerel basın mensuplarına, mahalle muhtarlarına, vd. yönelik toplantılar düzenlenmesi.

Çıktı 4

Her pilot kent için mevcut sosyal, ekonomik ve çevresel sorunların tanımlanması ve bunların nedenlerinin ve sonuçlarının araştırılması.

Bu kapsamda, her pilot kentlerde, mevcut durum tanımı yapılması ve kent ölçeğinde kapsamlı bir çevresel envanter için gerekli ön hazırlıkların tamamlanmıştır.

Çıktı 5

Her pilot kent için, ulaşılmak istenen somut hedefleri, öncelikli sorunları, faaliyet seçeneklerini ve hedeflere ulaşılmasına yönelik programları içeren bir Yerel Gündem 21 Bildirgesi hazırlanması.

Bu kapsamda:

• Her pilot kentte, bir “Bildirge Çalışma Grubu” oluşturulması, bu gruplara destek sağlanması.

• Her kent için Bildirge taslağının hazırlanması ve kent ölçeğindeki danışma meclisine sunulması.

• Yerel Gündem 21 Bildirgelerinin, ilgili belediye meclislerinde görüşülmesi ve kabulü.

Çıktı 6

Yerel Gündem 21 Bildirgelerine işlerlik kazandırmak amacıyla her kent için Yerel Gündem 21 Eylem Planları hazırlanması. Bu kapsamda:

• Her pilot kentte, bir “Eylem Planı Çalışma Grubu” oluşturulması.

• Eylem planının, Yerel Gündem 21 süreci içinde belirlenen sorun alanlarına yönelecek şekilde, fiziksel, mali ve kurumsal bileşenlerinin hazırlanması.
• Yerel Gündem 21 süreci ile belediyelerin sorumluluğundaki planlar (nazım plan, arazi kullanım planı, ulaşım planı, vb.) arasında formel bağların kurulması.
• Yerel Gündem 21 Eylem Planı taslaklarının hazırlanması, bunların ilgili forumlarda tartışılması ve benimsenmesi.
• Eylem Planlarının, ilgili belediye meclislerinde görüşülmesi ve kabulü.

Çıktı 7

Yerel Gündem 21 Eylem Planlarına dayalı olarak, her kentte öncelikli projelerin belirlenmesi için çalışmalar yapılması. Bu kapsamda:

• Her kentteki Yerel Gündem 21 sürecine ilişkin öncelikli sorunların çözümüne yönelik olan ve ilgili planların geçerliliğini gösterme açısından kısa zamanda olumlu sonuçlar vermesi beklenen projelerin belirlenmesi.
• Öncelikli uygulama projeleri ile bağlantılı ilgi gruplarının belirlenmesi.
• Belirlenen öncelikli projelerin ön fizibilite araştırmasının yapılması ve ön maliyet tahminlerinin hazırlanması.